Roman Galar, Politechnika Wrocławska

Status nauki

Cywilizacyjny
Nauka tworzy genotyp cywilizacyjny człowieka. Przechowuje i udoskonala korzystne wzorce behawioralne i technologiczne. Pogląd z lat sześćdziesiątych, że nauka jest tym, czym zajmują naukowcy, zwiastował osłabienie związków naukowców z rzeczywistością.

Ekonomiczny
Rozwój nauki warunkuje powstawanie produktów innowacyjnych. To uwarunkowanie jest bardziej złożone niż sugeruje naiwne hasło: nauka-technika-przemysł. Produkty innowacyjne przekształcają krajobraz gospodarczy i umożliwiają ponadprzeciętne zyski (renta nowości).

Edukacyjny
Nauka przejmuje od rodziców i społeczności edukację nowych pokoleń i stara się je kształtować „naukowo”. Zacne intencje i poważne błędy wynikłe z: (a) traktowania tego, czego nauka nie stwierdziła, jako tego, czego nie ma; (b) koncentracji na przekazie wiedzy skodyfikowanej.

Prestiżowy
Poważne państwo, czy korporacja nie mogą nie prowadzić badań. Środowisko naukowe dostarcza „obiektywnych” autorytetów wszelakim dziedzinom. Sukcesy naukowe liczą się prawie jak sportowe.

Nauka, jako system konkurencyjny
Nauka jest systemem konkurencyjnym podobnym do rynku i demokracji. Systemy te są współzależne; zarówno w fazach rozkwitu jak i degeneracji. Nauka nie jest systemem konkurencyjnym takim jak sport. Mowa o takiej nauce, której osiągnięcia wciąż skłaniają społeczeństwa do finansowania nauki.

Podobieństwa nauki, rynku i demokracji:

• Nauka, rynek i demokracja to rozmyte, rozproszone, sieciowe systemy informacyjne wyszukujące właściwe kierunki badań, inwestowania i reform.
• Naukę, rynek i demokrację charakteryzuje brak centralnego ośrodka zarządzającego. Ponawiane próby wprowadzania takiego zarządzania systematycznie kończą się źle.
• Nauka, rynek i demokracja są systemami otwartymi. Uczestniczy się w nich na równych prawach. Podwyższanie barier wejścia i wprowadzanie hierarchii pogarsza efektywność.
• Nauka, rynek i demokracja bazują na kapitale społecznym (współpraca i zaufanie). To wyjaśnia różną efektywność tych samych rozwiązań instytucjonalnych w różnych krajach.
• Nauka, rynek i demokracja to systemy sprawne w sensie negatywnym (Popper): szybko i tanio falsyfikują nietrafne hipotezy oraz odbierają kapitał i władzę nieudacznikom.
• W przeciwieństwie do czytelnych mechanizmów porażki, mechanizmy sukcesu na polu nauki, rynku i demokracji są nieczytelne. Poważne sukcesy stanowią uwieńczenie procesów o charakterze ewolucyjnym, bazujących na długich seriach prób i błędów.
• Wielkie sukcesy naukowe, rynkowe i polityczne są „czarnymi łabędziami” (Taleb N.N., The Black Swan. The Impact of the Highly Improbable, Random House, 2007). Podlegają zasadzie zwycięzca bierze wszystko; czy też: wielu jest powołanych, ale mało wybranych. Wypłaty są niewspółmierne do zasług. Wielka jest rola przypadku.
• Kluczowe znaczenie dla nauki rynku i demokracji ma istnienie spontanicznej różnorodności. Wkład sieci firemek w Dolinie Krzemowej w naukę i gospodarkę przewyższał ostatnio wkład wielkich uniwersytetów. Podobnie rola inicjatyw obywatelskich w żywotnych demokracjach.
• Naukę, rynek i demokrację charakteryzuje miękkość procesów selekcyjnych. Ci wstępnie oceniani, jako słabsi też mają szansę spróbować. Niektórzy z nich okazują się potem genialni.
• Uwikłani w omawiane systemy słabo rozumieją ich logikę. Dążą do finalnego zwycięstwa w swojej konkurencji, zaś istota rzeczy w tym, że konkurencja nie ustaje.

Różnice między nauką i sportem

• W sporcie zabiega się o osiągnięcie jasno określonego celu. W nauce idzie głównie o określenie celu wartego zabiegów.
• Sukces w sporcie to osiągnięcie najlepszego wskaźnika w danym momencie. W nauce liczą się konsekwencje danej pracy — często zaskakujące i bardzo odległe.
• W sporcie da się monitorować postępy obserwując polepszanie wyników na treningach. Do wielkich sukcesów naukowych wiodły zwykle serie porażek (np. wynalazek tranzystora).
• W sporcie da się typować potencjalnych zwycięzców analizując predyspozycje zawodników. W nauce to nie wychodzi, o czym świadczą umiarkowane kariery prymusów (dostatecznie inteligentni by spełniać kryteria i na tyle wtórni by ich nie kwestionować).
• Istnieje społeczna aprobata dla uprzywilejowanego traktowania potencjalnych sportowców. Nie ma takiej aprobaty w odniesieniu do talentów kreatywnych.

Niektóre aberracje naszych czasów

• Wprowadzenie sportowych kryteriów do nauki. Zrozumiałe, bo dysponenci środków boją się odpowiedzialności, ale szkodliwe. Trudne do wybaczenia, gdy stoją za tym sami naukowcy.
• Iluzja użyteczności. Teza, że nauka służy zaspakajaniu ludzkich potrzeb myli przyczyny i skutki. To osiągnięcia nauki uzmysławiały ludziom, jakie jeszcze mogą mieć potrzeby.
• Iluzja przewidywalności. Projekty badawcze, których rezultaty dają się przewidzieć, są albo trywialne, albo nieuczciwe w swoich obietnicach. System grantowy działa, jako filtr blokujący prace wybitne. Tysiące poprawnych prac nie zrekompensują jednej wybitnej.
• Odklejanie się wskaźników „naukometrycznych” (liczby publikacji, patentów, cytowań) od istoty rzeczy, gdy sprzęgnie się je z korzyściami. Wielu badaczy uważa, że powinni się koncentrować na wskaźnikach, skoro dla zwierzchności są one ważniejsze niż wyniki.
• Wyrzekanie się inicjatywy strategicznej w badaniach. Ci, którzy dadzą sobie wmówić koncept „głównych kierunków badań” skazują się na wtórność i wieczne doganianie.
• Kształci się prawie wyłącznie wyspecjalizowanych podwładnych. Zaniedbano kształcenia przywódców i innowatorów. Korporacje globalne alarmują o niedostatku talentów.
• Najgroźniejsze, choć niełatwe do wytłumaczenia, jest naruszenie równowagi między dążeniami do wolności i dążeniami do doskonałości w badaniach, na rzecz tych drugich.

Praktyczne sytuacje konkurencyjne w nauce polskiej
Nauka konkuruje o środki budżetowe i unijne (rzadziej korporacyjne) z innymi sferami aktywności. Często przegrywa: np. ze sportem (EURO 2012), rolnictwem (CAP), marketingiem (farmaceutyki).

Poszczególne dyscypliny nauki konkurują o udział w ogólnej puli środków. Walka o ustalenie priorytetów na bazie decyzji typu „co powinno się zdarzyć” lub „w czym nadgonić”. Decyzje odwołujące się do „rozwijania powodzenia” lub „szans niszowych” zdarzają się rzadko.

Badacze konkurują z sobą o granty i pozycję w ramach swojej dyscypliny. Odbywa się to na drodze zdobywania punktów za doskonałość. Osiąganie wskaźników szybko staje się celem samym w sobie. Możliwość prawdziwej konkurencji jest wyłączona na mocy zasady o niedublowaniu badań.

Kilka obserwacji z wnętrza systemu akademickiego

• Wsobny charakter nauki i edukacji. Od pieluszek do Powązek idzie głównie o awans zawodowy. Kontakt z rzeczywistością pozasystemową jest coraz mniejszy.
• Feudalizm w nauce upada, powstaje chyba system czynowniczy. System feudalny bazował na władzy i opiece. Prawdziwy feudał naukowy nie dopuściłby, aby świeżo zatrudniony doktor zarabiał mniej niż wynosiło stypendium doktoranckie. Nie utrzymywałby drużyny, w której większość wojów zbliża się do wieku emerytalnego.
• Ekspansja uniwersytetów — główny sukces edukacyjny naszych czasów — rozczarowuje. Opcja kulturowa przegrywa z utylitarną. Rzadziej kształcimy obywateli, a częściej cwaniaków. Edukacja jako obszar działań socjalnych. Dyplomy jako tani substytut wiedzy.
• Zdumiewa trend w kierunku obiektywizacji kryteriów. Transfer wiedzy „obiektywnie testowalnej” zdominował kształcenie w tym samym czasie, gdy postęp w technologiach informacyjnych i komunikacyjnych czyni taką wiedzę bezwartościową.
• Bezpłatne studia to oryginalny pomysł biznesowy w czasach, gdy kraje docelowe emigracji młodych zdolnych zamierzają żyć z „własności intelektualnej”.
• W usiłowaniach reform kierowanie się nowoczesnością, a nie efektywnością. Naśladowanie typowości zamiast wyjątkowości. Imitowane systemy zachodnie są tylko wyjątkowo lepsze od polskich. Oczywiście te wyjątki przesądzają. Ale kopiowanie typowości pogarsza sytuację.
• Konkluzja osobista po 40 latach obserwacji reform systemu nauki i edukacji: wszystko, co wciąż dobre wciąż trzyma się na ludzkiej przyzwoitości. Ale coraz trudniej być przyzwoitym. Ponadto wszystkie reformy uzmysławiały, że nie trzeba aż tak się starać.